Ο “Υπάλληλος”, η κρίση και η διαχρονικότητα

ypal

Ο 19ος αιώνας είναι για το νεοσύστατο ελληνικό κράτος, ο αιώνας, που θα παίξει καθοριστικό ρόλο για την μετέπειτα πορεία του.  Το κράτος βρίσκεται πραγματικά υπό διαμόρφωση.  Ο κρατικός μηχανισμός δημιουργείται υπό την κυριαρχία των ξένων δυνάμεων.  Η κοινωνία αλλάζει δημιουργώντας νέες κοινωνικές ομάδες, όπως η αστική τάξη, η οποία έχει στραμμένο εξ’ ολοκλήρου τον προσανατολισμό της στην Δύση, μιμούμενη με φανατισμό δυτικές συμπεριφορές, χωρίς να αντιλαμβάνεται την ουσία αυτών των συμπεριφορών.  Ο Έλληνας πολίτης, επομένως, έρχεται αντιμέτωπος με μία νέα πραγματικότητα, η οποία ακολουθείται απο το υπέρογκο βάρος της επιλογής της κατεύθυνσης, που θα πρέπει να ακολουθήσει η ελληνική χώρα και κοινωνία, μια επιλογή που θα καθορίσει την μετέπειτα πορεία της για αρκετούς αιώνες μετά.  Την ίδια εποχή, κάτω από τις συγκεκριμένες συνθήκες πίεσης και αναβρασμού, το έτος 1836, ο συγγραφέας, δημοσιογράφος και βουλευτής Μ. Χουρμούζης συγγράφει την πολιτική σάτιρα “Ο Υπάλληλος”

“Ο Υπάλληλος” είναι μια πολιτική σάτιρα που στηρίζεται μορφολογικά στο παραδοσιακό μοντέλο της κωμωδίας χαρακτήρων, διότι οικοδομείται πάνω στο συγκεκριμένο μοντέλο όπου ο κεντρικός χαρακτήρας ενσαρκώνει ένα ελάττωμα στην υπερβολή του.  Ο ήρωας γίνεται –στην προκειμένη περίπτωση ο Ολυμπιάδης- η προσωποποίηση μιας πολιτικής λειτουργίας, της παρασιτικής γραφειοκρατίας και της ξενομανίας. Δημιουργώντας αυτόν τον χαρακτήρα ο Χουρμούζης θέλει να στηλιτεύσει τον κόλακα και ανίκανο γραφειοκράτη, ο οποίος πιθηκίζει ξένες συμπεριφορές και αδιαφορεί για το γενικό καλό και όφελος.

Το έργο καταδεικνύει άμεσα και χωρίς περιστροφές, σε απλό και ξεκάθαρο λόγο, το χαμηλό ήθος μιας μερίδας της κοινωνίας, την φαυλότητα των κρατικών υπαλλήλων, τα ανερχόμενα κοινωνικά στρώματα, την διαφθορά, την εκμετάλλευση, την χαμηλή ουσιαστική παιδεία την εξάρτηση και την υποτέλεια.

maxresdefault

Πως όμως καταφέρνει να περάσει αυτό το κλίμα ο συγγραφέας στο έργο του και μάλιστα με απόλυτα σατιρικό τρόπο;

Όπως επισημάνθηκε σε παραπάνω παράγραφο, η σάτιρα είναι φτιαγμένη στα πρότυπα της κωμωδίας χαρακτήρα και δημιουργεί ήρωες, οι οποίοι ενσαρκώνουν πολιτικές λειτουργίες και ελαττώματα στην υπερβολή τους.  Αυτό δημιουργεί μία αίσθηση απόλυτου, οι χαρακτήρες δεν είναι δυνατό να είναι πολυσύνθετοι, διότι προσδιορίζονται εξολοκλήρου από τη δεδομένη κατάσταση, μια δεδομένη στιγμή.  Έτσι καταφέρνει να δημιουργήσει μια ξεκάθαρη ατμόσφαιρα, ικανή να μεταφέρει στον θεατή ή τον αναγνώστη ένα «πρέπει» και ένα «δεν πρέπει», μια ανοιχτή εξωκειμενική δεοντολογία.

Η αναγνώριση του έργου του Χουρμούζη έγινε αρκετά καθυστερημένα, στη δεκαετία του 70’. Έκτοτε ο Χουρμούζης συγκαταλέγεται ανάμεσα στους κορυφαίους συγγραφείς του νεοελληνικού θεάτρου. Τι προκάλεσε την απότομη αναγνώριση του έργου του;  Γιατί η σάτιρα του θεωρείται διαχρονική μέχρι και τις ημέρες μας;

Ο “Υπάλληλος” του σατιρίζει κυρίως την ξενομανία και την υπαλληλική διαφθορά.   Η κοινωνία του “Υπαλλήλου” αγαπούσε ιδιαίτερα την γαλλική συμπεριφορά και μόδα.  Η σημερινή κοινωνία δείχνει μια τάση προς την μόδα των Ηνωμένων Πολιτειών και της Βρετανίας.  Το αγγλικό λεξιλόγιο έχει υιοθετεί έως σε κάποιο βαθμό από την ελληνική γλώσσα, μαζί με τη αγάπη για τον πολιτισμό τους, ιδιαίτερα τον αμερικάνικο κινηματογράφο, την μουσική και την ενδυμασία.  Αυτή η τάση είναι αναμενόμενη, άμα υπολογίσουμε, την είσοδο της τηλεόρασης στις λαϊκές μάζες, το ραδιόφωνο, τα περιοδικά και το internet μετέπειτα.

Για την κοινωνία της εποχής του Χουρμούζη, ο Δ. Σπάθης είχε δηλώσει ότι «Η εθνική κρίση προκάλεσε την ηθική κρίση…»  Για την σημερινή κοινωνία θα μπορούσε αυτό να ισχύσει διαμορφωμένο ως εξής «Η ηθική κρίση προκάλεσε την οικονομική κρίση και η οικονομική κρίση ενισχύει την ηθική κρίση.»  Χωρίς να υπολογίσουμε αν ο παρασιτισμός που σατιρίζει ο Χουρμούζης τον 19ο αι. έχει αυξηθεί ή μειωθεί, μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι η παρουσία του στον 21ο αι. είναι σταθερή.

Οι κακές πολιτικές κρίσεις και κινήσεις, η αυθαιρεσία του δημόσιου τομέα και ο έλεγχος του ελληνικού κράτους από ξένες δυνάμεις, παραμένουν κοινωνικοπολιτικές σταθερές πρακτικές του ελληνικού κράτους.

Θα μπορούσε κάποιος να ισχυρισθεί ότι στην σημερινή εποχή το κοινωνικό ήθος έχει μειωθεί, και ότι η διαφθορά είναι πιο έκδηλη, εφόσον το ελληνικό κράτος έχει οδηγηθεί στην οικονομική κρίση.  Αυτό δεν είναι απαραίτητα βάσιμο.  Όταν ένα κράτος δημιουργείται, χτίζεται σαν οικοδομή, όταν η οικοδομή χτίζεται σε αδύναμα θεμέλια, κάποια στιγμή θα καταρρεύσει.  Δεν χρειάζεται ισχυρός σεισμός, αρκεί μια μικρή ρωγμή.  Η ελληνική διοίκηση αναστηλωνόταν συνεχώς, κάποια στιγμή όμως θα φαινόταν η αδυναμία των θεμελίων της.  Αυτό είχε προβλέψει και ο Χουρμούζης.  Οι βάσεις που θα έθεταν τότε θα ήταν οι βάσεις για όλη την μετέπειτα πορεία της πατρίδας του. « Οποίος εκφαυλισμός του πολιτεύματος, οποία ύβρις του παρελθόντος, οποία του μέλλοντος προγραφή»

Και έτσι όπως σε κάθε περίοδο κρίσης, όλοι πρέπει να έρθουν αντιμέτωποι με τις κρίσεις τους.  Όλοι αναζητούν την θέση τους στην κοινωνία.  Από κάποιους υιοθετούνται ακραίες συμπεριφορές, κάποιοι άλλοι καπηλεύονται τις καταστάσεις που δημιουργούνται σαν άλλοι “υπάλληλοι”.  Κάποιοι άλλοι είναι τίμιοι μέχρι να τους δοθεί η ευκαιρία σαν τον ήρωα Μήτρο.  Υπάρχει και ο Βελισάριος, ο πολίτης που έχει καθαρή συνείδηση, διότι τι κακό κάνει στο κάτω κάτω της γραφής;  Πόσο αρνητική είναι όμως μια κοινωνία όταν στον πυρήνα της υπάρχουν άτομα όπως ο Στεφανάκης και ο Παυλάκης να διώχνουν τα παράσιτα μακριά;  Η κρίση δεν είναι απαραίτητο να έχει αρνητικά αποτελέσματα.

Η κρίση φέρνει την προσωπική κριτική.  Μας βοηθά να ξεκαθαρίσουμε τα κριτήρια, να υπολογίσουμε τις πράξεις και να θέσουμε επί τάπητος όλα τα πιθανά αποτελέσματα, τότε παίρνουμε τις αποφάσεις μας.  Σύμφωνα με τους εξελεγκτικούς νόμους, όταν ένας οργανισμός υποπέσει σε σφάλματα, κάποια στιγμή, παύει την επανάληψη τους.  Αυτό το σενάριο είναι θετικό, ή μήπως όμως θα αποδειχθεί τελικά, όπως δείχνει η διαχρονικότητα της σάτιρας του Χουρμούζη, ότι η ιστορία κάνει συνεχώς κύκλους και είναι “καταδικασμένη” να σφάλλει με τον ίδιο τρόπο ξανά και ξανά;

Συμπερασματικά λοιπόν,την εποχή που γράφτηκε ο “Υπάλληλος” του Χουρμούζη, ήταν μια εποχή διαρκών αναταραχών και μεγάλων αλλαγών στην ελληνική κοινωνία.  Οι πολίτες ψάχνοντας την θέση τους, μέσα σε όλη την ανατροπή που υφίσταται ο τόπος τους και η ζωή τους, συμπεριφέρονται σύμφωνα με το ποιόν και την συνείδηση τους.  Η σημερινή κοινωνία δύο σχεδόν αιώνες μετά δεν απέχει πολύ σε συμπεριφορά.  Η ελληνική κοινωνία σήμερα βρίσκεται και αυτή σε κρίση, ηθική, πολιτική, πολιτισμική, οικονομική, και ότι άλλο φέρει αυτή η ατελείωτη αλυσίδα.  Οι προσωπικότητες στο έργο είναι ένας αντιπροσωπευτικός μικρόκοσμος ενός σύγχρονου άστυ.  Τίμιοι και διεφθαρμένοι , αφελείς και πονηροί.  Είναι πραγματικότητα, η σύγχρονη κοινωνία παραμένει ηθικά σε παρόμοια επίπεδα.  Αυτό τι δηλώνει για τον πολιτισμό της;  Ότι αδυνατεί να εξελιχθεί;  Ή αντιθέτως ότι έχει την ικανότητα να διατηρεί αναλλοίωτη την καρδιά της με τα προτερήματα και τα ελαττώματα της, αυτό που κάποιοι ονομάζουν ως “ψυχή του λαού”;  Πολυμηχανία ή πονηριά, τεμπελιά ή ανάγκη “αράγματος” στον ελληνικό ήλιο.  Τι κόστος θα πρέπει να πληρώσει αυτός ο λαός για τα  “προνόμια” του”;  Μόνο o χρόνος και η ιστορία κάποτε θα δώσουν αυτή την απάντηση, κανείς άλλος δεν είναι ικανός.

Advertisements

Nikoleta

Αγαπάω τα βιβλία και την ιστορία, να ασχολούμαι με βιογραφίες ανθρώπων που έζησαν κάποτε και να ξεθάβω τα πιο κρυφά τους μυστικά. Μα πιο πολύ απο όλα έχω πάθος με την λογοτεχνία. Μπορώ να περάσω ατελείωτες ώρες παρέα με ένα καλό βιβλίο σε σημείο που να ξεχάσω να φάω και να κοιμηθώ, και φυσικά μου αρέσει να μιλάω για όλα αυτά. Οπότε... ναι, έχω σκοπό να ζαλίσω πολύ κόσμο... Σχολιάζω βιβλια στο goodreds, εδώ θα βρείτε το προφίλ μου https://www.goodreads.com/user/show/13362307-nikoleta. Προσφάτως έγινα αρχισυντάκτρια της στήλης βιβλίου της ιστοσελίδας Maxmag. Μπορείτε να διαβάσετε κείμενα μου κ εκεί.

One comment

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s