status Φυσιολατρεία στην τέχνη: Ο ιμπρεσιονισμός του August Renoir & η Art Nouveau του Antonio Gaudi

Ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα η τέχνη φαίνεται να ακολουθεί νέους προσανατολισμούς, ειδικά στις χώρες που πρωταγωνιστεί η νεότερη πολιτική σκέψη, με κυρίαρχη όλων τη Γαλλία, η οποία είχε ήδη βιώσει την Γαλλική Επανάσταση και την επικράτηση του βασιλιά Ναπολέοντα. Απόρροια της Γαλλικής Επανάστασης ήταν να διεγερθεί το εθνικό συναίσθημα και άλλων κατεχόμενων χωρών, ανάμεσα στις οποίες και η Ελλάδα, με αποτέλεσμα να ξεσπάσουν επαναστατικοί απελευθερωτικοί αγώνες.

Ξεκινώντας, λοιπόν, από τη Γαλλία παρατηρούνται στον πολιτικό τομέα βήματα εκδημοκρατισμού που εξαπλώνονται σταδιακά σε όλη την Ευρώπη.  Παράλληλα, παρουσιάζεται ανάπτυξη του εμπορίου και της εκβιομηχάνισης με αντίκτυπο τη συσσώρευση μεγάλου μέρους του πληθυσμού στα μεγάλα αστικά κέντρα.  Το γεγονός αυτό είχε ως συνέπεια τη διαμόρφωση μίας καινούριας νοοτροπίας και ενός νέου τρόπου ζωής, του αστικού, με την εξουσία να συγκεντρώνεται σταδιακά στα αστικά χέρια.

Στα πλαίσια του πολιτισμού, μέσω των έργων της περιόδου, αφενός εξωτερικεύονται τα προβλήματα της εποχής και κυρίως η δυσανασχέτηση και η απογοήτευση για τον αστικό τρόπο ζωής και αφετέρου προωθείται η εύρεση λύσεων των ζητημάτων που τίθενται, που θα αντιπροσωπεύουν και θα ικανοποιούν τις ανθρώπινες ανάγκες.

Αποσκοπώντας στην ανάδειξη του παλμού της επικαιρότητας και στην απομάκρυνση από τα αρνητικά, τα λάθη και τις σκιές του παρελθόντος, γεννιούνται συνεχώς νέα ρεύματα τέχνης τον 19ο αιώνα.  Έτσι, δημιουργείται ο ιμπρεσιονισμός, που αποτελεί την απαρχή αυτό που αργότερα θα αποκαλεστεί Μοντέρνα Τέχνη, ο νεοϊμπρεσιονισμός, ο συμβολισμός και η Art Nouveau.  Είναι γεγονός ότι το κίνημα του ιμπρεσιονισμού δε γεννήθηκε για να επιλύσει τα αδιέξοδα του καιρού.

Οι δημιουργοί του κινήματος ακολουθούν και επηρεάζονται από τις κλασικές και διαχρονικές ιδέες του καλλιτεχνικού κόσμου, όμως το τελικό αποτέλεσμα φέρνει αντιδράσεις και διαφωνίες από τους εκπροσώπους της συντηρητικής θεωρίας.  Έτσι, για τη διερεύνηση και εύρεση των λύσεων στα αδιέξοδα του ιμπρεσιονισμού εμφανίστηκαν νέα καλλιτεχνικά κινήματα, όπως ο νεοϊμπρεσιονισμός, ο συμβολισμός και η Art Nouveau.

Κυριότερο χαρακτηριστικό του ιμπρεσιονισμού είναι η έκφραση της φύσης (Μπαλζάκ) μέσω της αντιγραφής του φυσικού περιβάλλοντος, γεγονός που προϋπέθετε την εξόρμηση των καλλιτεχνών στο φυσικό περιβάλλον.  Στα πλαίσια της γενικότερης αντίληψης ότι η τέχνη και η λογοτεχνική παραγωγή πρέπει να σταματήσουν απλά να αναλύονται επιφανειακά αλλά βαθύτερα, βάσει κυρίως των συναισθημάτων και των αξιών των ανθρώπων.

Οι αέναες αναζητήσεις των καλλιτεχνών οδήγησαν στη μεγάλη αντίδραση κατά του κύματος της βιομηχανοποίησης της τέχνης που παρήγαγε έργα άκομψα.  Πλέον επικρατούν οι αντιλήψεις του ρεύματος του Art Nouveau, που εστιάζουν στα πρότυπα ομορφιάς και απλότητας που πάντα ακολουθούνταν και αφορά σε ποικίλα καλλιτεχνικά επίπεδα.  Βασική αντίληψη του εν λόγω ρεύματος ήταν ότι η τέχνη πρέπει να διέπεται από κανόνες αισθητικής και ομορφιάς, να έχει μία ορισμένη χρησιμότητα και παράλληλα να δανείζεται και να μοιράζεται στοιχεία και χαρακτηριστικά με έργα άλλων χρονικών περιόδων.

Το γεγονός ότι η τέχνη αποτελεί μέσο έκφρασης των τεκταινόμενων σε κάθε κοινωνία, της ικανοποίησης ή της δυσαρέσκειας του λαού, συνεπάγεται ότι τα προβλήματα της κοινωνίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με την καλλιτεχνική δημιουργία.  Έτσι και στην προκειμένη περίπτωση αποδόθηκε στην τέχνη η αρνητική αντιμετώπιση της νέας νοοτροπίας, της αστικής. Σαν μία προσπάθεια ανεύρεσης λύσεων, οι καλλιτέχνες στρέφονται σε άλλους πολιτισμούς μελετώντας τις τέχνες τους, εστιάζοντας εν προκειμένω στην Ιαπωνία. Στην τέχνη της Ιαπωνίας (Ιαπωνισμός) στηρίζεται σχεδόν ολόκληρη η καλλιτεχνική παραγωγή του 19ου αιώνα, μέχρι και την εμφάνιση της Art Nouveau, αποτελώντας το βασικό πρότυπο όλων σχεδόν των καλλιτεχνικών ρευμάτων που παρουσιάστηκαν από την εμφάνιση του ιμπρεσιονισμού μέχρι και τις αρχές του 20ου αιώνα.  Πιο συγκεκριμένα, η καλλιτεχνική παραγωγή του Hokusai αποτέλεσε το σύμβολο της απελευθέρωσης από τις έως τότε ισχύουσες συμβάσεις.

Το γεγονός αυτό, είχε ως αντίκτυπο την απομάκρυνση της τέχνης από τα κλασσικά ευρωπαϊκά πρότυπα και τη στροφή ενασχόλησης των δημιουργών-καλλιτεχνών με θέματα από την καθημερινότητα του λαού αποσκοπώντας στην απόδοση εκφραστικού σχεδίου, επιπεδότητας και διακοσμητικού χρώματος στα έργα τους.

  Ο ιμπρεσιονισμός στη ζωγραφική των τελών του 19ου αιώνα. Η τέχνη του August Renoir.

Η Γαλλία γνωρίζει την πρώτη της ήττα 3 χρόνια μετά τη μεγάλη Παγκόσμια Έκθεση του 1867 στο Παρίσι, με την κατάρρευση του μετώπου στο Γαλλο-Πρωσικό πόλεμο.  Παρά τις πολιτικές αναταραχές και τα επαναστατικά γεγονότα που ακολούθησαν, οι γάλλοι καλλιτέχνες κατόρθωσαν να μείνουν ανεπηρέαστοι, ώστε να μη σημειωθεί καμία καλλιτεχνική και πνευματική καμπή.  Ωστόσο, ακριβώς επειδή τα χαρακτηριστικά της τέχνης και το θεωρητικό υπόβαθρο αλλάζουν ριζικά από τα μέχρι τώρα επικρατούντα και ισχύοντα, στα μέσα του 19ου αιώνα γίνονται έκδηλες οι αντιδράσεις του οργισμένου κοινού κατά των καλλιτεχνών.  Το κλίμα ήταν ιδιαίτερα τεταμένο και στο Παρίσι, ειδικά το 1863, οπότε διοργανώθηκε το Σαλόνι των Απορριφθέντων αποτελούμενο με έργα που είχαν απορριφθεί από το επίσημο Σαλόνι. Ουσιαστικά πρόκειται για μία κίνηση απελευθέρωσης της ζωγραφικής από την τυραννία της τέχνης που αναγνωριζόταν επίσημα μέσω του ετήσιου Σαλονιού.  Η όλη αυτή προσπάθεια των καλλιτεχνών να αποδεσμευτούν από τα δεδομένα καλλιτεχνικά δεσμά, αντιμετωπίστηκε με απίστευτη εχθρότητα και δυσπιστία από το κοινό.  Δεν υπάρχει ακόμα και σήμερα κάποιο συγκεκριμένο θεωρητικό υπόβαθρο ή αισθητική θεωρία που να στηρίζεται ο Ιμπρεσιονισμός, ενώ από πολλούς θεωρήθηκε η τελειοποίηση του Ρεαλισμού.  Το μόνο σίγουρο είναι ότι στα έργα των ιμπρεσιονιστών ζωγράφων αντανακλώνται οι θετικιστικές τάσεις των μέσων του 19ου αιώνα, που έρχονταν σε πλήρη αντίφαση με το αισθητικό και θεωρητικό υπόβαθρο του Ρεαλισμού.  Αντίθετα με τους ρεαλιστές που πίστευαν ότι μοναδική ενασχόλησή τους έπρεπε να είναι οτιδήποτε πραγματικό τους περιβάλλει, οι ιμπρεσιονιστές αντιλαμβάνονταν τη νόρμα αυτή ως περιορισμό ως προς την έμπνευση και το οπτικό πεδίο, δεδομένου ότι οι δημιουργίες τους θα έπρεπε να περιορίζονται στο ορατό σε συγκεκριμένο χωροχρόνο.  Τουναντίον, στόχος των ιμπρεσιονιστών ήταν να πετύχουν μία απόλυτα αντικειμενική αποτύπωση της καθημερινότητας χωρίς να χαθεί ή να αλλοιωθεί η αλήθεια της πρώτης εντύπωσης, μεταφέροντας τα στενά όρια του καλλιτεχνικού τους εργαστηρίου στη φύση, τους δρόμους και τις ακαδημίες.  Βασική αρχή των ιμπρεσιονιστών είναι η ζωγραφική εκτός εργαστηρίου, αποσκοπώντας στη σύλληψη του πρισματικού χαρακτήρα του φυσικού φωτός, χρησιμοποιώντας, με ασυνεχείς και γρήγορες πινελιές, όλα τα χρώματα του ηλιακού φάσματος και σε όλους τους πιθανούς συνδυασμούς, παρατηρώντας τα από απόσταση.  Αυτό που προκύπτει, λοιπόν, είναι μία σύνθεση βιαστική και ανεπιτήδευτη σαν μία απροειδοποίητα τραβηγμένη φωτογραφία.  Ένθερμος υποστηρικτής της ζωγραφικής μπροστά στο θέμα του ήταν ο Claude Monet (1840-1926), ο οποίος μάλιστα είχε μετατρέψει τη βάρκα που έμενε σε εργαστήριο, προκειμένου να μελετά τις αλλαγές και τα εφέ του τοπίου. 

Η σκηνή αυτή, σαν απόδειξη, απεικονίστηκε από τον νεαρό τότε ζωγράφο Εδουάρδο Μανέ που είχε επισκεφθεί τον Μονέ στη βάρκα του για να πειστεί για την ορθότητα της μεθόδου του ότι όλα τα έργα που απεικονίζουν τη φύση θα πρέπει να αποδίδονται επιτόπου και με γρήγορες κινήσεις-πινελιές, ώστε να προλάβει ο καλλιτέχνης να απεικονίσει τη στιγμή. Βάσει αυτού, τα έργα δεν εστιάζουν στη λεπτομέρεια και το φινίρισμα, όπως αντίστοιχα αποδεικνύεται και στο έργο του August Renoir (1841-1919) Χορός στο Μουλέν ντε λα Γκαλέτ (1876).  

Ο καλλιτέχνης αποδίδει αριστοκρατικά ζευγάρια και κωμικούς λαϊκούς να χορεύουν και να διασκεδάζουν ανέμελα σ’ ένα υπαίθριο χώρο.  Αφενός εστιάζει στη χαρούμενη συμπεριφορά των ανθρώπων και την ομορφιά της γιορτής, αφετέρου χρησιμοποιώντας συνδυασμούς και αποχρώσεις ζωηρών χρωμάτων μελετά και προσπαθεί να αποδώσει την επίδραση του ηλιακού φωτός στο πλήθος, όπως χαρακτηριστικά φαίνεται από την καθήμενη γυναικεία μορφή σε πρώτο πλάνο, της οποίας τα μάτια είναι σε σκιά ενώ τα χείλη της βρέχονται από τις ακτίνες του ήλιου. Σε πρώτο πλάνο, λοιπόν, οι λεπτομέρειες των μορφών αποδίδονται πιο έντονα σε αντίθεση με τις υπόλοιπες μορφές της σύνθεσης που πλάθονται με περισσότερο ηλιακό φως και αέρα, χωρίς λεπτομέρειες, με ελεύθερο τρόπο. ο Ρενουάρ θολώνει τα περιγράμματα σκόπιμα, για να αποφύγει το πληκτικό και άψυχο αποτέλεσμα των προηγούμενων γενιών αποσκοπώντας να παρουσιάσει μία σκηνή που βλέποντάς τη από απόσταση θα φαίνεται φυσική, σα να παρατηρούμε τη γιορτή από το απέναντι πεζοδρόμιο.

        Η εμφάνιση της Art Nouveau και το έργο του Antonio Gaudi (1852-1926).

Ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα έως και τις αρχές του 19ου η διαμόρφωση της αρχιτεκτονικής επηρεάζεται από το πνεύμα του φιλελευθερισμού που επικρατεί, καθώς και από τον ρου της εκβιομηχάνισης, δεδομένα που ωθούν τις κοινωνίες και τους καλλιτέχνες της περιόδου στην αναζήτηση της ιστορικής ταυτότητας του παρελθόντος με συνέπεια την εμφάνιση του νεοκλασικισμού, μία νέα τάση που φαίνεται να παλινδρομεί ανάμεσα στις νεωτεριστικές προσταγές αλλά και τις ακαδημαϊκές.

Με το πέρασμα, ωστόσο των δεκαετιών ξεκινάει να διαφαίνεται μία αποστασιοποίηση από τον ήδη υπάρχων νεοκλασικισμό, δεδομένου ότι το πνεύμα του φιλελευθερισμού αντικαθίσταται από την επικράτηση του ορθολογισμού, της υποκειμενικότητας και της ατομικής πρωτοβουλίας.  Το γεγονός αυτό είχε ως απόρροια την εμφάνιση πλήθους καλλιτεχνών που στηριζόμενοι στη χρήση της υποκειμενικής γνώμης δημιουργούν αντίστοιχο πλήθος καλλιτεχνικών απόψεων και τρόπου έκφρασης.  Στην πλειονότητα αυτών των καλλιτεχνών γίνεται εμφανής η επιρροή από τέχνες παλαιότερων περιόδων, φαινόμενο που ξεκινά να αποδίδεται μέσω της αρχιτεκτονικής τάσης του εκλεκτικισμού στα μέσα του 19ου αιώνα, ενώ στα τέλη του ίδιου αιώνα εκφράζεται μέσω του Art Nouveau σε όλες τις καλλιτεχνικές εκφάνσεις.

Εστιάζοντας στην αρχιτεκτονική, το Art Nouveau στοχεύει στη δημιουργία καλαίσθητων έργων, υψηλής ποιότητας, απορρίπτοντας τα άγουστα αποτελέσματα της υποτιθέμενης για κάποιους τέχνης που είχε προκύψει από τη μαζική βιομηχανική δημιουργία.  Οι καλλιτέχνες του Art Nouveau, δέχονται βαθύτατες επιρροές τόσο από την τέχνη της Ανατολής και κυρίως την ιαπωνική τέχνη, όσο και από την εξέλιξη της τεχνολογίας μέσω της εμφάνισης νέων υλικών, δεχόμενοι συνεχώς νέα και πρωτοπόρα ερεθίσματα.  Οι διακοσμητικές, λοιπόν, τάσεις που επικρατούν εμπνέονται από το φυσικό βασίλειο των φυτών και των ζώων και επιδιώκουν την απόδοση της κίνησης στα έργα. Βασικά διακοσμητικό μοτίβο της συγκεκριμένης τέχνης που απαρνήθηκε τα πρότυπα του παρελθόντος και εντάχθηκε απευθείας στα πλαίσια της Μοντέρνας αρχιτεκτονικής είναι η διπλή καμπύλη που εντοπίζεται στα φυσικά σχήματα των φυτών, στη θάλασσα και στα μαλλιά που ανεμίζουν.

Βασικός και χαρακτηριστικότερος εκπρόσωπος της Αρ Νουβό στην Ισπανία, με έδρα του τη Βαρκελώνη, ήταν ο Antonio Gaudi (1852-1926), τα αρχιτεκτονήματα του οποίου χαρακτηρίζονται από δυναμισμό και έντονη πλαστικότητα. Όντας βαθιά θρησκευόμενος άνθρωπος ο Gaudi, χρησιμοποίησε ως πηγή έμπνευσής του τη φύση και τον Μεσαίωνα, ενώ παράλληλα προσπάθησε να αποστασιοποιηθεί από την τέχνη του παρελθόντος και να δημιουργήσει στα πλαίσια ενός νέου «βιολογικού» ρυθμού.  Η χρήση, λοιπόν, διακοσμητικών στοιχείων από το φυτικό και ζωικό βασίλειο, προφανώς αποτελούν επιρροή από την ισλαμική τέχνη, την οποία επίσης είχε μελετήσει ο ταλαντούχος καλλιτέχνης, ο οποίος διέθετε ατίθαση φαντασία.  Σκοπός του αρχιτέκτονα ήταν να σπάσει τους νόμους της στατικής στα πλαίσια της αναζήτησης νέων αρχιτεκτονικών μορφών και κατασκευαστικών δυνατοτήτων.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αρχιτεκτονήματα που έχει σχεδιάσει ο Ισπανός Γκαουντί είναι η πολυκατοικία Μιλά (Casa Milà) (1906-1910), γνωστή και ως lα pedrera που στα καταλανικά σημαίνει λατομείο.

Πρόκειται για μία γωνιακή οκταώροφη πολυκατοικία από σίδηρο και μπετόν που διαμορφώνεται γύρω από δύο κυκλικές αυλές.  Οι κυματοειδείς τοίχοι, που δίνουν την αίσθηση ότι είναι κατασκευασμένοι από μαλακό δέρμα, έχουν αντικαταστήσει κάθε γωνία και ευθεία γραμμή.

Αυτό, όμως, που προκαλεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι οι μεγάλου μεγέθους καμινάδες αποτελούμενες από διακοσμητικές ψηφίδες και οι αεραγωγοί της στέγης που παραπέμπουν σε γλυπτά αφηρημένης τέχνης, όπως επίσης και τα εντυπωσιακά σχέδια που δημιουργούν τα κάγκελα από χυτοσίδηρο που κοσμούν τα μπαλκόνια.  Τέλος η πρόσοψη της οικίας φαίνεται σα να κυματίζει παραπέμποντας σε θάλασσα, ενώ τα ακιδωτά μπαλκόνια της παραπέμπουν σε φύκια που κυματίζουν στη θάλασσα.

Όπως γίνεται φανερό, δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι ο Gaudi θεωρείται μέχρι και σήμερα ένας από τους σπουδαιότερους, ευρηματικότερους και εφευρετικότερους αρχιτέκτονες ως προς τη δημιουργία οργανικών μορφών, ξεφεύγοντας από τα όριο της κανονικότητας και του γεωμετρισμού.

Πηγές:

Μ. Εμμανουήλ, Β. Πετρίδου, Π. Τουρνικιώτης, Η Ιστορία των Τεχνών στην Ευρώπη, τόμ. Β’, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2008, σ.σ. 23-24.

Ε. H. Gombrich, Το Χρονικό της Τέχνης, επιμ, μετ. Λ. Κάσδαγλη, εκδ. ΜΙΕΤ, Αθήνα 2009, σ.σ. 536.

Φ. Πολέτι, 20ος αιώνας. Πρωτοπορίες, μτφρ. Φωτεινή Ζούπινα – Ναταλία Δάσκα, εκδ. Τόπος, Αθήνα 2008, σ. 25.

H. Honour, J. Fleming, Ιστορία της Τέχνης, εκδ. Υποδομή, Αθήνα 1998, σ.σ. 606-609.

Τζ. Ρ. Φυρνώ, Ιστορία της Αρχιτεκτονικής, μτφρ. Δ. Ηλίας, εκδ. Υποδομή, 1981, σ.σ. 416-417.

Γ. Λάββας, Επίτομη ιστορία της αρχιτεκτονικής, Με έμφαση στον 19ο και 20ό αιώνα, Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2002, σ. 245.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s