Βρικόλακες και Ομηρικός Άδης

Θυμάμαι, όταν ήμουν μικρή, είχα δει μια σκηνή από μια ταινία του Χόλιγουντ, στην οποία ένας βρικόλακας έσκυβε και έπινε αίμα από τον λαιμό μιας όμορφης παρθένας. Για χρόνια, όταν κοιμόμουν, πάντα έβαζα στον λαιμό τα μαλλιά μου μην τυχόν κανείς βρικόλακας ερχόταν για το αίμα μου. Έτσι πρωτογνώρισα τους βρικόλακες. Όμως, η ανθρωπότητά, είχε πολύ μεγαλύτερη εμπειρία από εμένα!

Οι βρικόλακες απαντώνται σε πολλές ανθρώπινες παραδόσεις και ανά τους αιώνες τους συναντάμε σε θρύλους και ανατριχιαστικές ιστορίες που σκορπούν τον τρόμο και τον φόβο. Την πρώτη σημαντική εμφάνισή τους στην μεγάλη λογοτεχνία την έκαναν μέσα από το έργο του Bram Stoker, Δράκουλας(1897) αν και αυτό δεν σημαίνει πως ο Δράκουλας φέρει τα πρωτεία στην παράδοση των βρικολάκων. Η πρώτη λογοτεχνική αναφορά στους βρικόλακες κατά τον 19ο αι. που έκανε μάλιστα και μεγάλη επιτυχία, ήταν το έργο του Άγγλου συγγραφέα John Polidori, The Vampyre(1819). On the Very Scary Rise of the First Literary Vampire | Literary HubΗ έννοια του βρικόλακα-του πλάσματος που τρέφεται με αίμα και λυμαίνεται τις νύχτες-δεν είναι μοναδικό δημιούργημα της λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, δηλαδή τόσο πρόσφατο στην ιστορία της λογοτεχνίας. Δεν θα μπορούσε να είναι, αφού βαμπιρικές οντότητες συναντάει κανείς ανά τους αιώνες σε πολλές ανθρώπινες κουλτούρες, στην Κίνα, την Ινδία αλλά και σε πολλές χώρες της Ευρώπης. Άλλωστε, τα βαμπίρ απέκτησαν μεγάλη φήμη κατά τον 18ο αι. όταν οι προβιομηχανικές κοινωνίες δεν μπορούσαν να εξηγήσουν διάφορα φαινόμενα, όπως τα καλοδιατηρημένα πτώματα μέσα στους ταφικούς λάκκους. Στην Ελλάδα, ο θρύλος του βρικόλακα εμφανίζεται για πρώτη φορά τον 15ο αιώνα. Όμως, η ιστορία της δαιμονικής φιγούρας του βρικόλακα, πάει ακόμη πιο πίσω στην ιστορία. Τόσο πίσω, μάλιστα, που φτάνει μέχρι και τα αρχαία χρόνια.

Στην ραψωδία λ της Οδύσσειας, για παράδειγμα, ο Οδυσσέας πολυμήχανος, ταλαιπωρημένος απ’ τα θαλασσινά ταξίδια του και τα εμπόδια των θεών, αναζητά απεγνωσμένος τον νόστο του. Πάνω σ’ αυτήν την απόγνωση έρχεται να δώσει λύση η μάγισσα Κίρκη, στης οποίας το νησί άραξε ο Οδυσσέας με τους συντρόφους του όταν άφησε πίσω του την χώρα των Λαιστρυγόνων. Η μάγισσα αυτή συμβουλεύει τον τρανό θαλασσοπόρο να κατέβει στον Άδη για να βρει τον μάντη Τειρεσία, τον πιο ξακουστό ανάμεσα στους μάντεις, και να του ζητήσει χρησμό για το πως θα γυρίσει στην πολυαγαπημένη του Ιθάκη.

Ο Οδυσσέας, καταλαβαίνοντας πως δεν είχε άλλη επιλογή, σαν κάποιος άλλος Ηρακλής, παίρνει τον δρόμο για την χώρα του Άδη, τον σκοτεινό εκείνο τόπο, τον δυστυχισμένο, που τον περιτρέχουν αδύναμες ψυχές ουρλιάζοντας με θρήνο πρωτάκουστο. Για να φτάσει στο ευρύπυλο εκείνο παλάτι, ο Οδυσσέας επιλέγει, φυσικά, τον δρόμο της θάλασσας. Περνάει τον πλατύ Ωκεανό και βγαίνει στο νησί των Κιμμερίων, την χώρα εκείνη όπου ο ήλιος ποτέ δεν ακουμπάει τις αχτίδες του.

Εκεί προσφέρει σπονδές στους νεκρούς, μέλι με γάλα και κρασί. Μα κάτι άλλο είναι αυτό, κι ο Οδυσσέας το ξέρει, πιο τρομερό και άλικο που θα τραβήξει τους νεκρούς από τα τάρταρα του Άδη: το αίμα.

Underworld: Imagining the Afterlife
Ερυθρόμορφος κρατήρας από την Λευκανία(ή Λουκανία) της Ιταλίας. Παριστάνεται Οδυσσέας να καλεί τις ψυχές από τον Άδη.

Μόλις το αίμα ακούμπησε την γη, αμέσως, οι ψυχές με τα αδύναμα κεφάλια1 αναδύθηκαν απ’ τα κατάβαθα του Άδη, τυραννισμένες και θρηνούσες και περικύκλωσαν τον ήρωα κατάφορα διψασμένες για αίμα. Ανάμεσα σ’ αυτές τις ψυχές βρίσκεται και η ψυχή του μάντη Τειρεσία, η οποία εξηγεί πως οι ψυχές του Άδη για να δυναμώσουν, για να είναι σε θέση να σκεφτούν και να μιλήσουν λογικά πρέπει να τραφούν με αίμα.

Το αίμα παίζει τον υπέρτατο ρόλο στην επικοινωνία και την επαφή των νεκρών με τους ζωντανούς. Γίνεται κινητήρια δύναμη και θεωρείται απαραίτητο για την ζωή και τις λογικές διεργασίες των ψυχών. Αυτή η βαρύτητα που δίνεται στο αίμα, η πολυτιμότητά του ως στοιχείο, θυμίζει αναπόφευκτα τις ταραγμένες ψυχές, τα χλωμά πλάσματα εκείνα της βικτωριανής νύχτας και δημιουργεί μια εντυπωσιακή σύνδεση που ενώνει, εντελώς απροσδόκητα, τους βρικόλακες της γοτθικής λογοτεχνίας με τις ψυχές του αρχαίου Ελληνικού Ομηρικού Άδη. Όμοια κι εκείνοι, μέσα στην παραφορά της νεκρής τους φύσης, αυτό που κυνηγούν, αυτό που απεγνωσμένα επιθυμούν, αυτό που τους δίνει ζωή είναι το αίμα.

Η αλήθεια είναι, πως δεν εντυπωσιάζει τόσο αυτή καθ’ αυτή η φύση των ομηρικών πλασμάτων αυτών, όσο η ιδιότητα που τους δίνεται. Είναι λογικό οι άνθρωποι να δημιουργούν, σε όποια εποχή κι αν βρίσκονται, φιγούρες που συνδέονται με τον θάνατο και το ζοφερό. Πρέπει κάπως να εξηγήσουν τα κακά και τα δεινά της ζωής και του θανάτου. Αυτό που εντυπωσιάζει είναι η συσχέτιση του ζοφερού και του χθόνιου με το αίμα, το γεγονός πως κάθε πολιτισμός επέλεξε να συνδέσει τους δαίμονές του με το αίμα αποδίδοντας τους έτσι την ύστατη πράξη φρικαλεότητας. Απ’ την άλλη, στα πλαίσια της λογοτεχνίας, αυτό που ξεχωρίζει πάνω απ’ όλα, τουλάχιστον σε αυτήν την περίπτωση, είναι η παράλληλη εμφάνιση βαμπιρικών οντοτήτων σε έργα υψηλού επιπέδου τα οποία έχουν χρονολογική διαφορά χιλιάδων ετών.

Μπορεί οι βρικόλακες να υπάρχουν εδώ και εκατοντάδες χρόνια και να έγιναν γνωστοί στο αναγνωστικό κοινό τον 19ο αι., όμως, το λογοτεχνικό ντεμπούτο τους φαίνεται να έγινε μέσα στα Ομηρικά Έπη όταν η αυλαία σηκώθηκε μπροστά στα μάτια του πολυταξιδεμένου Οδυσσέα.

1Όταν ο Όμηρος γράφει «αδύναμα κεφάλια» εννοεί τα κεφάλια με αδύναμη κρίση, με έλειψη λογικής επεξεργασίας. 

 

 


Πηγές

Απόλογοι: Νεκυία, Ομήρου Οδύσσεια, Ραψωδία λ. Δ. Ν Μαρωνίτης και Εκδόσεις Στιγμή. Αθήνα 1994.

Bizarre and Grotesque, The Vrykolakas: a Greek Revenant that Knocks on Doors. 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s